Uczniowie z nowymi prawami. Co oznacza ustawa przyjęta przez Sejm?

Polski system edukacji od lat mierzy się z problemem rozproszonych przepisów dotyczących praw i obowiązków uczniów. Dotychczas regulacje te znajdowały się w wielu różnych aktach prawnych, statutach szkół oraz rozporządzeniach, co często prowadziło do niejasności i różnych interpretacji. W odpowiedzi na te wyzwania Sejm uchwalił w piątek 29 maja 2026 r.  ustawę dotyczącą praw i obowiązków ucznia. Dokument ma uporządkować obowiązujące przepisy, zwiększyć ochronę uczniów oraz wprowadzić bardziej przejrzyste zasady funkcjonowania szkół. Teraz ustawa oczekuje na dalsze rozpatrzenie w Senacie.

Jeden dokument zamiast wielu rozproszonych przepisów

Jednym z głównych założeń ustawy jest zebranie najważniejszych praw i obowiązków ucznia w jednym akcie prawnym. Dzięki temu zarówno uczniowie, rodzice, jak i nauczyciele będą mogli łatwiej odnaleźć obowiązujące regulacje. Ma to ograniczyć nieporozumienia oraz ujednolicić sposób stosowania przepisów w szkołach na terenie całego kraju.

Nowe rozwiązania mają szczególne znaczenie w sytuacjach konfliktowych, gdy konieczne jest ustalenie, jakie prawa przysługują uczniowi i jakie obowiązki powinien on realizować. Jasne przepisy mogą przyczynić się do większego poczucia bezpieczeństwa i sprawiedliwości w środowisku szkolnym.

Zmiany w systemie kar i działań wychowawczych

Istotnym elementem ustawy jest uporządkowanie zasad dotyczących reagowania na niewłaściwe zachowanie uczniów. Ustawodawca podkreśla, że priorytetem powinny być działania wychowawcze, a nie kary. Oznacza to, że szkoły będą zobowiązane do podejmowania prób rozwiązania problemów poprzez rozmowę, wsparcie i działania edukacyjne, zanim zdecydują się na zastosowanie sankcji.

Jednocześnie uproszczono procedury związane z nakładaniem kar. W większości przypadków nie będą one wymagały prowadzenia skomplikowanego postępowania administracyjnego. Wyjątkiem pozostaną najpoważniejsze decyzje, takie jak skreślenie ucznia z listy czy przeniesienie go do innej placówki. Takie rozwiązanie ma ograniczyć biurokrację i ułatwić szkołom codzienne funkcjonowanie.

Warto również zwrócić uwagę na zmianę dotyczącą przechowywania informacji o karach. Zgodnie z nowymi przepisami dane o zastosowanych sankcjach mają być przechowywane przez krótszy okres niż dotychczas. 

Rzecznicy praw uczniowskich na różnych szczeblach

Nowa ustawa przewiduje stworzenie wielopoziomowego systemu ochrony praw ucznia. Jego centralnym elementem będzie Krajowy Rzecznik Praw Uczniowskich, który będzie pełnił funkcję koordynującą i nadzorczą. Na poziomie regionalnym działać mają wojewódzcy rzecznicy współpracujący z kuratoriami oświaty.

Przepisy przewidują również możliwość powoływania rzeczników na szczeblu gminnym i powiatowym. Dodatkowo szkoły będą mogły tworzyć własnych rzeczników praw uczniowskich. Co ważne, obowiązek ich powoływania został odroczony do września 2028 roku. Do tego czasu decyzja w tej sprawie będzie należała do poszczególnych placówek.

Takie rozwiązanie jest efektem konsultacji prowadzonych z przedstawicielami środowiska oświatowego, którzy zwracali uwagę na konieczność stopniowego wdrażania nowych obowiązków organizacyjnych.

Większa rola rad szkół

Jedną z istotnych zmian jest większe zaangażowanie całej społeczności szkolnej w funkcjonowanie szkoły. W publicznych placówkach mają powstać rady szkół i placówek, które będą umożliwiały współpracę uczniów, rodziców i nauczycieli przy ważnych sprawach dotyczących edukacji. Ustawodawca zdecydował jednak o przesunięciu terminu wdrożenia tego rozwiązania, dając szkołom czas na odpowiednie przygotowanie. 

Pełnoletni uczniowie i kwestie nieobecności

Nowe przepisy porządkują również sytuację uczniów, którzy ukończyli 18 lat. W praktyce oznacza to doprecyzowanie zasad dotyczących dostępu do ocen, podejmowania decyzji dotyczących własnej edukacji oraz usprawiedliwiania nieobecności.

Szczególną uwagę poświęcono właśnie kwestii usprawiedliwień. Uczeń lub jego rodzice będą zobowiązani do wskazania przyczyny nieobecności, jednak bez konieczności ujawniania szczegółowych danych dotyczących zdrowia czy innych informacji wrażliwych. Jednocześnie szkoły zachowają możliwość samodzielnego określania formy i terminów składania usprawiedliwień.

Prawo do własnego wyglądu

Ustawa przyznaje uczniom prawo do decydowania o swoim stroju i wyglądzie oraz chroni ich przed dyskryminacją z tego powodu. Jednocześnie swoboda ta będzie podlegać pewnym ograniczeniom – ubiór nie może promować nienawiści, naruszać prawa ani stwarzać zagrożenia dla bezpieczeństwa.

Szkoły nadal będą mogły określać zasady dotyczące stroju w szczególnych sytuacjach, takich jak lekcje wychowania fizycznego, zajęcia laboratoryjne czy warsztatowe. Rozwiązanie to ma pogodzić prawo ucznia do wyrażania swojej indywidualności z koniecznością przestrzegania zasad obowiązujących w szkole.

Podsumowanie

Wprowadzone zmiany stanowią istotną próbę uporządkowania zasad funkcjonowania uczniów w polskich szkołach. Przyjęte rozwiązania są efektem szerokich konsultacji społecznych oraz licznych rozmów prowadzonych z przedstawicielami środowiska oświatowego. Ich celem jest stworzenie bardziej przejrzystych zasad funkcjonowania uczniów w szkołach oraz zapewnienie skuteczniejszych mechanizmów ochrony ich praw.

O tym, jak ustawa sprawdzi się w praktyce, zdecyduje dopiero jej wdrożenie i codzienne funkcjonowanie w szkołach. Wiele zależeć będzie od przygotowania placówek oraz współpracy wszystkich stron. 

Źródła

Ministerstwo Edukacji Narodowej, https://www.gov.pl/web/edukacja/sejm-uchwalil-ustawe-o-prawach-i-obowiazkach-ucznia, data publikacji 29.05.2026 r.

‍